Archive for 10 Μαΐου 2013

Η Ζωοδόχος Πηγή

10 Μαΐου, 2013

 

 

 

Μὲ τὸ ὄνομα Ζωοδόχος Πηγὴ τοῦ Μπαλουκλὶ ἢ Παναγία ἡ Μπαλουκλιώτισσα φέρεται ἱερὸ χριστιανικὸ ἁγίασμα ποὺ βρίσκεται στὴ Κωνσταντινούπολη ἔξω ἀπὸ τὴ δυτικὴ πύλη τῆς Σηλυβρίας, ὅπου ὑπῆρχαν τὰ λεγόμενα «παλάτια τῶν πηγῶν» στὰ ὁποῖα οἱ Βυζαντινοὶ Αὐτοκράτορες παραθέριζαν τὴν Ἄνοιξη.

 Πῆρε τὴν ὀνομασία του ἀπὸ τὸ τουρκικὸ ὄνομα Balk (= ψάρι) καὶ περιλαμβάνει τὸ μοναστήρι, τὴν ἐκκλησία καὶ τὸ ἁγίασμα.

 

Γιὰ τὴν ἀποκάλυψη τοῦ Ἁγιάσματος ὑπάρχουν δύο ἐκδοχές:

α) Ἡ πρώτη, ποὺ ἐξιστορεῖ ὁ Νικηφόρος Κάλλιστος ἀναφέρει ὅτι: Ὁ μετέπειτα Αὐτοκράτορας Λέων ὁ Θρὰξ ἢ Λέων ὁ Μέγας (457 – 474 μ.Χ.),

 ὅταν ἐρχόταν ὡς ἁπλὸς στρατιώτης στὴν Κωνσταντινούπολη, συνάντησε στὴ Χρυσὴ Πύλη ἕναν τυφλὸ ποὺ τοῦ ζήτησε νερό.

 Ψάχνοντας γιὰ νερό, μιὰ φωνὴ τοῦ ὑπέδειξε τὴν πηγή. Πίνοντας ὁ τυφλὸς καὶ ἐρχόμενο τὸ λασπῶδες νερὸ στὰ μάτια τοῦ θεραπεύτηκε.

 Ὅταν ἀργότερα ἔγινε Αὐτοκράτορας, τοῦ εἶπε ἡ προφητικὴ φωνή, πὼς θὰ ἔπρεπε νὰ χτίσει δίπλα στὴν πηγὴ μία Ἐκκλησία.

Πράγματι ὁ Λέων ἔκτισε μία μεγαλοπρεπῆ ἐκκλησία πρὸς τιμὴ τῆς Θεοτόκου στὸ χῶρο ἐκεῖνο, τὸν ὁποῖο καὶ ὀνόμασε «Πηγή».

 Ὁ Κάλλιστος περιγράφει τὴ μεγάλη αὐτὴ Ἐκκλησία μὲ πολλὲς λεπτομέρειες, ἂν καὶ ἡ περιγραφὴ ταιριάζει περισσότερο στὸ οἰκοδόμημα τοῦ Ἰουστινιανοῦ. Ἱστορικὰ πάντως εἶναι ἐξακριβωμένο, ὅτι τὸ 536 μ.Χ. στὴ Σύνοδο τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὑπὸ τὸν Πατριάρχη Μηνᾶ 536 – 552 μ.Χ.), λαμβάνει μέρος καὶ ὁ Ζήνων, ἡγούμενος «τοῦ Οἴκου τῆς ἁγίας ἐνδόξου Παρθένου καὶ Θεοτόκου Μαρίας ἐν τὴ Πηγή».

β) Ἡ δεύτερη, ποὺ ἐξιστορεῖ ὁ ἱστορικὸς Προκόπιος, τοποθετεῖται στὶς ἀρχὲς τοῦ 6ου αἰώνα καὶ ἀναφέρεται στὸν Ἰουστινιανό.

 Ὁ Ἰουστινιανὸς κυνηγοῦσε σ’ ἕνα θαυμάσιο τοπίο μὲ πολὺ πράσινο, νερὰ καὶ δένδρα. Ἐκεῖ, σὰν σὲ ὅραμα, εἶδε ἕνα μικρὸ παρεκκλήσι, πλῆθος λαοῦ καὶ ἕναν ἱερέα μπροστὰ σὲ μιὰ πηγή.

 «Εἶναι ἡ πηγὴ τῶν θαυμάτων» τοῦ εἶπαν. Καὶ ἔχτισε ἐκεῖ μοναστήρι μὲ ὑλικὰ ποὺ περίσσεψαν ἀπὸ τὴν Ἁγιὰ Σοφιά. Ο Ι. Κεδρηνὸς ἀναφέρει ὅτι χτίστηκε τὸ 560 μ.Χ.

 

Χρονοδιάγραμμα κυριοτέρων γεγονότων καὶ συμβάντων

 

626 μ.Χ.

Επιδρομή τῶν Ἀβάρων, ἀλλὰ οἱ βυζαντινοὶ σώζουν τὸ ἱερὸ ἁγίασμα.

 

790 μ.Χ.

Ο Ψευδὸ-κωδινὸς ἀναφέρει ὅτι ἡ αὐτοκράτειρα Εἰρήνη ἐπισκεύασε τὴν ἐκκλησία, ποὺ εἶχε πάθει μεγάλη καταστροφὴ ἀπὸ σεισμό.

 

869 μ.Χ.

Νέα ἐπισκευή, ὕστερα ἀπὸ νέο σεισμό, ἀπὸ τὸν Βασίλειο Ἃ’ τὸν Μακεδόνα (867 – 886 μ.Χ.) κατὰ πληροφορία τοῦ Νικηφόρου Καλλίστου.

 

924 μ.Χ.

Σὲ ἐπιδρομὴ τῶν Βουλγάρων ὁ Συμεὼν καίει τὴν ἐκκλησία, ἀλλὰ ἀναστηλώνεται ἀμέσως ἀφοῦ τὸ 927 μ.Χ. ἔγιναν ἐκεῖ οἱ γάμοι τοῦ ἡγεμόνος τῶν Ρώσων Πέτρου μὲ τὴ Μαρία, ἐγγονὴ τοῦ Ρωμανοῦ Λεκαπηνοῦ.

 

966 μ.Χ.

Έχει διασωθεῖ ἡ περιγραφὴ μίας ἐπίσημης τελετῆς στὴ γιορτὴ τῆς Ἀναλήψεως, στὴν ὁποία ἔλαβε μέρος ὁ Νικηφόρος Φωκᾶς (963 – 969 μ.Χ.) μὲ ὅλη τὴν αὐλή. Ἡ πομπὴ ἔφτανε μὲ πλοῖο καὶ ἀπὸ τὴ Χρυσὴ Πύλη συνέχιζε μὲ ἄλογα. Τὸ συγκεντρωμένο πλῆθος ζητωκραύγαζε καὶ προσέφερε λουλούδια καὶ σταυρούς

. Ὅταν ἐμφανιζόταν ὁ αὐτοκράτωρ ὁ Πατριάρχης τὸν ἀσπαζόταν καὶ στὴ συνέχεια ἔμπαιναν μαζὶ στὸ ναό, ὅπου στὸ χῶρο τοῦ ἱεροῦ εἶχε στηθεῖ ἐξέδρα, ἄπ’ ὅπου ὁ αὐτοκράτωρ παρακολουθοῦσε τὴ λειτουργία. Στὸ τέλος τῆς γιορτῆς ὁ αὐτοκράτωρ καλοῦσε τὸν Πατριάρχη σὲ ἐπίσημο τραπέζι.

 

1078 μ.Χ.

Η μονὴ τῆς Πηγῆς θεωρεῖται τόπος ἐξορίας, ἀφοῦ ἐκεῖ ἀπομονώνεται ὁ Γεώργιος Μονομάχος.

 

1084 μ.Χ.

Ο Ἀλέξιος Ἃ’ Κομνηνὸς (1081 – 1118 μ.Χ.) περιόρισε τὸν φιλόσοφο Ἰωάννη Ἰταλὸ στὴ μονὴ τῆς Πηγῆς γιὰ νὰ καταπαύση ὁ ἀναβρασμὸς ποὺ εἶχε δημιουργηθεῖ ἀπὸ τὶς ἰδέες του.

 

1204 – 1261 μ.Χ.

Τὸ ἱερό της Πηγῆς περιέρχεται στοὺς Λατίνους.

 

1328 μ.Χ.

Ο νεαρὸς Ἀνδρόνικος Γ’ ὁ Παλαιολόγος (1328 – 1341 μ.Χ.) χρησιμοποιεῖ τὴ μονὴ ὡς ὁρμητήριο πρὶν καταλάβει τὴν Κωνσταντινούπολη.

 

1330 μ.Χ.

Ο Ἀνδρόνικος Γ’, ποὺ βρίσκεται ἑτοιμοθάνατος στὸ Διδυμότειχο, πίνει νερὸ ἀπὸ τὸ ἁγίασμα τῆς Πηγῆς ποὺ τοῦ ἔφεραν καὶ γιατρεύεται.

 

1341 μ.Χ.

Ιερέας τῆς Πηγῆς, ὀνόματι Γεώργιος, εἶναι μάρτυρας σὲ νοταριακὴ πράξη.

 

1347 μ.Χ.

Η Ἑλένη, κόρη τοῦ Ἰωάννου Καντακουζηνοῦ, παρουσιάζεται στὸ μέλλοντα σύζυγό της Ἰωάννη Ἐ’ Παλαιολόγο (1341 – 1391 μ.Χ.) ντυμένη μὲ τὴν ἐπίσημη ἐνδυμασία τῆς αὐτοκράτειρας, μέσα στὸν ἱερὸ χῶρο τῆς Πηγῆς.

 Σύμφωνα μὲ παλαιὸ ἔθιμο ἡ μέλλουσα αὐτοκράτειρα ὅταν ἔφθανε στὴν Πόλη ἀπὸ τὰ μέρη τῆς ξηρᾶς ἔπρεπε νὰ συναντηθεῖ μὲ τὸν αὐτοκράτορα στὴν Πηγή.

 

1422 μ.Χ.

Κατα τὴ διάρκεια τῆς πολιορκίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὁ σουλτάνος Μουρὰτ Β’ ἐγκαταστάθηκε μέσα στὴν ἐκκλησία.

 

1547 μ.Χ.

Ο Pierre Gylles σημειώνει τὸ 1547 μ.Χ. ὅτι ἡ ἐκκλησία δὲν ὑπάρχει πιά, ἀλλὰ οἱ ἀσθενεῖς ἐξακολουθοῦν νὰ ἐπισκέπτονται τὴν Πηγή.

 

1727 μ.Χ.

Ο μητροπολίτης Δέρκων Νικόδημος ἔχτισε ναΐσκο καὶ ἀνανέωσε τὴ λατρεία. Οἱ Ἀρμένιοι ζητοῦσαν συμμετοχὴ στὸ ἱερό της Πηγῆς, ἀλλὰ ἡ μεγάλη παράδοση καὶ τὰ σουλτανικὰ φιρμάνια ἀναγνώριζαν τὴν κυριότητα στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο.

 

1825 μ.Χ.

Καταστροφή τῆς πηγῆς ἀπὸ τοὺς γενίτσαρους.

 

1827 μ.Χ.

Ανεύρεση τῆς Ἱερᾶς εἰκόνας τῆς Θεοτόκου εἰκονιζόμενη ὑπὲρ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς.

 

1833 μ.Χ.

Ο πατριάρχης Κωνστάντιος Ἃ’ (1830 – 1834 μ.Χ.), μὲ ἄδεια τοῦ σουλτάνου, ἔχτισε τὴ σημερινὴ ἐκκλησία, τῆς ὁποίας τὰ ἐγκαίνια ἔγιναν τὸ 1835 μ.Χ. Σήμερα, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ μεγάλη ἐκκλησία, λατρευτικὸ κέντρο τοῦ μεγάλου κτιριακοῦ συγκροτήματος ἀποτελεῖ ὁ ὑπόγειος ναὸς τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς, ὅπου ἡ δεξαμένη μὲ τὸ ἁγίασμα καὶ τὰ ψάρια.

 

Γράφοντας τὸν 14ο αἵ. μ.Χ. γιὰ τὸ ἁγίασμα τῆς Πηγῆς ὁ Νικηφόρος Κάλλιστος παραθέτει, ἀπὸ διάφορες πηγές, ἕνα κατάλογο 63 θαυμάτων, ἀπὸ τὰ ὁποία τὰ 15 φθάνουν ὡς τὴν ἐποχή του.

 

Σήμερα στὴν αὐλὴ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς βρίσκονται οἱ τάφοι τῶν Οἰκουμενικῶν Πατριαρχῶν. Τὸ δὲ ἁγίασμα βρίσκεται στὸν ὑπόγειο Ναὸ καὶ ἀποτελεῖται ἀπὸ μαρμαρόκτιστη πηγή, τὸ νερὸ τῆς ὁποίας θεωρεῖται ἁγιασμένο. Ἀπ’ ἐδῶ διαδόθηκε ὁ τύπος τῆς Παναγίας Ζωοδόχου Πηγῆς σὲ ὅλο τὸν ὀρθόδοξο κόσμο. Εἶναι ἀξιοσημείωτο ὅτι ψηφιδωτὴ παράσταση τῆς εἰκόνας σώζεται στὸν ἐσωνάρθηκα τῆς Μονῆς τῆς Χώρας.

 

Σὲ ἀνάμνηση τῶν ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ ἀπὸ τὸν Αὐτοκράτορα Λέοντα ἡ Ἐκκλησία καθιέρωσε τὴν κὰτ΄ ἔτος ἑορτὴ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς, τὴν Παρασκευὴ τῆς Διακαινήσιμου Ἑβδομάδας.

 

Ὁ Ναὸς αὐτὸς ἔμεινε γνωστὸς στὴν ἱστορία ὡς τὸ ἁγίασμα τοῦ «Μπαλουκλί». «Μπαλοὺκ» στὰ τουρκικὰ σημαίνει ψάρι καὶ ἡ παράδοση μᾶς λέει πὼς ἐκεῖ δίπλα στὸ ἁγίασμα, στὶς 23 Μαΐου 1453 μ.Χ. ἕνας καλόγερος τηγάνιζε ψάρια, ὅταν κάποιος τοῦ ἔφερε τὴν εἴδηση πὼς πῆραν τὴν Πόλη οἱ Τοῦρκοι.

 Ὁ καλόγερος ἀπάντησε πὼς μόνο ἂν τὰ ψάρια ποὺ τηγάνιζε ἔφευγαν ἂπ΄ τὸ τηγάνι καὶ ἔπεφταν μέσα στὸ ἁγίασμα θὰ πίστευε ὅτι ἔγινε κάτι τέτοιο. Καὶ πραγματικὰ τὰ ψάρια ζωντάνεψαν καὶ ἔπεσαν μέσα στὴν πηγὴ τοῦ ἁγιάσματος.

 Μέχρι σήμερα δέ, μέσα στὴν δεξαμενὴ τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς διατηροῦνται ἑπτὰ ψάρια καὶ μάλιστα σὰν νὰ εἶναι μισοτηγανισμένα ἂπ΄ τὴν μία πλευρά.

Τὸ Μπαλουκλὶ (Τὰ ψάρια τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς),

ποίημα τοῦ Γεώργιου Βιζυηνοῦ

 

Σαράντα μέρες πολεμᾶ ὁ Μωχαμὲτ νὰ πάρη

τὴν Πόλη τὴν μεγάλη.

 

Σαράντα μέρες ἔκαμεν ὁ ‘γούμενος τὸ ψάρι

στὰ χείλη του νὰ βάλη.

 

Ἀπ’ τὲς σαράντα κι ὕστερα, πεθύμησε νὰ φάγη

τηγανισμένο ψάρι.

 

– Ἂν μᾶς φυλάγ’ ἡ Παναγιὰ καθὼς μᾶς’ἐ φυλάγει,

τὴν Πόλη ποιὸς θὰ πάρη;

 

Ρίχτει τὰ δίχτυα στὸν γιαλό, τρία ψαράκια πιάνει,

– Θεὸς νὰ τὰ βλογήση!

 

Τὸ λάδι βάλλει στὴν φωτιὰ μὲς στ’ ἀργυρὸ τηγάνι,

γιὰ νὰ τὰ τηγανίση.

 

Τὰ τηγανίζ’ ἀπὸ τὴν μία, καὶ πὰ’ νὰ τὰ γυρίση

κι ἀπὸ τὸ ἄλλο μέρος.

 

Ὁ παραγιὸς τοῦ βιαστικὰ πετᾶ νὰ τοῦ μιλήση,

καὶ τάχασεν ὁ γέρος!

 

– Μὴν τηγανίζης, γέροντα, καὶ μόσχισε τὸ ψάρι

στὴν Πόλη τὴν μεγάλη!

 

Τὴν Πόλη τὴν ἑξακουστὴ οἱ Τοῦρκοι ἔχουν πάρει,

μᾶς κόβουν τὸ κεφάλι!

 

– Στὴν Πόλη Τούρκου δὲν πατοῦν κι Ἀγαρηνοῦ ποδάρια!

Μὲ φαίνεται σὰν ψεύμα!

 

Μ’ ἂν εἲν’ ἀλήθεια τὸ κακό, νὰ σηκωθοῦν τὰ ψάρια

νὰ πέσουν μὲς στὸ ρεῦμα!

 

Ἀκὸμ’ ὁ λόγος βάσταγε, τὰ ψάρι’ ἂπ’ τὸ τηγάνι,

τὴν μία μεριὰ ψημένα,

 

πηδήξανε κι ἐπέσανε στῆς λίμνης τὴν λεκάνη,

γερά, ζωντανεμένα.

 

Ἀκὸμ’ ὡς τώρα πλέουνε, κόκκιν’ ἀπὸ τὸ μέρος,

ὅπου τὰ εἶχε ψήσει.

 

Φυλάγουν τὸ Βυζάντιο ν’ ἀναστηθῆ κι ὁ γέρος

νὰ τ’ ἀποτηγανίση.

Άγρια τριανταφυλλιά

10 Μαΐου, 2013

OLYMPUS DIGITAL CAMERA